BẤT CỨ NƠI NÀO SỰ ĐAU KHỔ BỊ LÀM NGƠ ....

(Diễn văn Nobel hoà bình của  Aung San Suu Kyi, được trao giải năm 1991- đọc diễn văn  ngày 16-6-2012 tại Oslo, Na-Uy)

Thưa Đức Vua và Hoàng hậu, thưa các vị trong Hoàng gia, thưa các vị khách quý, các thành viên của Ủy ban Nobel Na-Uy, và các bạn thân mến,

Nhiều năm trước, đôi khi tưởng như đã qua nhiều cuộc đời, tôi đã từng nghe chương trình phát thanh “Desert Island Discs” (Bộ dĩa nhạc Hoang Đảo) với con trai nhỏ của tôi là Alexander ở Đại học Oxford. Đó là một chương trình nổi tiếng (mà theo tôi biết ngày nay vẫn còn đang tiếp tục), ở đó có những người nổi tiếng từ mọi thành phần trong xã hội được mời để nói về tám đĩa nhạc, một cuốn sách, bên cạnh Kinh Thánh và bộ tác phẩm của Sheakspeare, với một vật xa xỉ mà họ muốn có bên mình nếu như họ bị bỏ lại ngoài một hoang đảo. Khi chương trình kết thúc, cả hai chúng tôi đều thích thú, Alexander hỏi tôi có nghĩ rằng một ngày nào đó mẹ có thể được mời nói chuyện trong chương trình này không. “Tại sao lại không?”, tôi đã nhẹ nhàng trả lời cháu. Vì Alexander biết rằng nói chung chỉ những người nổi tiếng mới tham gia chương trình này, cháu tiếp tục hỏi tôi với một sự quan tâm thành thật, rằng tôi nghĩ tôi có thể được mời vì lý do gì. Tôi nghĩ trong giây lát rồi trả lời; “Có thể vì mẹ sẽ được giải Nobel về văn chương”, và cả hai chúng tôi cùng cười. Dự đoán này nghe có vẻ thú vị nhưng rất khó thành hiện thực.

(Giờ đây tôi không nhớ nổi tại sao tôi lại trả lời như thế, có lẽ vì lúc đó tôi vừa đọc một quyển sách của một tác giả được trao giải Nobel, hay có lẽ vì danh nhân xuất hiện trong chương trình Hoang Đảo đã là một nhà văn nổi tiếng.)

Năm 1989, khi người chồng quá cố của tôi (Michael Aris) đến thăm tôi trong kỳ hạn đầu của quản thúc tại gia, anh ấy nói rằng một người bạn của anh là John Finnis đã đề cử tôi cho Giải Nobel Hòa bình. Lần đó tôi cũng cười. Ngay lúc đó, Michael có vẻ kinh ngạc, rồi anh nhận ra tại sao chuyện đó lại làm tôi cảm thấy buồn cười. Giải Nobel Hòa bình? Một viễn ảnh đẹp, nhưng hoàn toàn bất khả! Vậy thì tôi cảm thấy như thế nào khi tôi thực sự được trao giải Nobel vì Hòa bình? Câu hỏi này đã được đặt ra với tôi nhiều lần và đây chắc chắn là dịp thích hợp nhất để xem giải Nobel có ý nghĩa như thế nào đối với tôi, và hòa bình có ý nghĩa gì đối với tôi.

Như tôi đã nói nhiều lần trong nhiều cuộc trả lời phỏng vấn, tôi đã nghe tin tức về việc tôi được chọn trao giải Nobel Hòa bình trên đài phát thanh vào một buổi tối. Tin tức ấy không đến với tôi cùng với sự ngạc nhiên bất ngờ vì tôi đã được nêu tên như một ứng viên được đề cử trong một số chương trình truyền hình trước đó vài tuần. Khi thảo bài nói chuyện này, tôi đã hết sức cố gắng nhớ lại xem phản ứng tức thời của tôi lúc nghe thông báo ấy là như thế nào. Tôi nghĩ, tôi không còn chắc chắn lắm, là một cái gì đại loại như: “Ồ! Vậy là họ đã quyết định trao giải thưởng ấy cho tôi”. Có vẻ như nó không hoàn toàn là thực, vì theo một nghĩa nào đấy tôi đã không cảm thấy chính tôi đang tồn tại hoàn toàn thực vào lúc đó.

Thường trong những ngày bị quản thúc tại gia, có cảm tưởng như tôi không còn là một phần của thế giới thực nữa. Đã có một căn nhà vốn từng là thế giới của tôi, đã có một thế giới của những người khác cũng không có tự do nhưng đã cùng sống chung nhau trong nhà tù như một cộng đồng, và có một thế giới của những người tự do; mỗi thế giới đó là một hành tinh khác biệt theo đuổi đường đi của nó trong một vũ trụ dửng dưng. Điều mà giải Nobel Hòa bình đã làm là một lần nữa kéo tôi trở về thế giới của con người ngoài khu vực bị cô lập mà tôi đã sống; là khôi phục cảm giác về thực tại đối với tôi. Điều này tất nhiên không xảy ra ngay tức thì, nhưng khi ngày tháng trôi qua và tin tức về những phản ứng đối với giải thưởng đến tôi qua làn sóng phát thanh đã lắng xuống, tôi bắt đầu hiểu ý nghĩa quan trọng của giải Nobel. Nó đã làm tôi trở về thực tại một lần nữa; nó kéo tôi trở về cộng đồng con người rộng lớn. Và điều quan trọng hơn nữa là giải Nobel đã thu hút sự chú ý của thế giới vào cuộc đấu tranh cho dân chủ và quyền con người ở Miến Điện. Chúng tôi sẽ không bị quên lãng.

Bị quên lãng. Người Pháp nói rằng chia ly là đã chết đi một ít. Bị quên lãng cũng chính là chết đi một ít. Đó là sự mất mát những mối dây liên kết neo giữ chúng ta với nhân loại. Khi tôi gặp những người Miến Điện là lao động nhập cư và tị nạn trong chuyến thăm gần đây của tôi tại Thái Lan, nhiều người đã khóc: “Xin đừng quên chúng tôi!”. Họ muốn nói rằng: “Xin đừng quên cảnh ngộ khốn cùng tuyệt vọng của chúng tôi, xin đừng quên làm những gì bà có thể làm để giúp chúng tôi, xin đừng quên chúng tôi cũng thuộc về thế giới của bà” . Khi Ủy ban Nobel trao giải Nobel Hòa bình cho tôi, họ đã nhận ra rằng sự đàn áp và cô lập của Miến Điện cũng là một phần của thế giới, họ đã nhận ra sự thống nhất của nhân loại. Bởi vậy đối với tôi nhận giải Nobel Hòa bình về mặt cá nhân có nghĩa là mở rộng mối quan tâm của tôi về dân chủ và quyền con người ra khỏi biên giới quốc gia. Giải Nobel Hòa bình đã mở ra một cánh cửa trong tim tôi.

Khái niệm hòa bình của người Miến Điện có thể được giải thích như hạnh phúc nảy sinh từ sự chấm dứt những yếu tố ngăn cản sự hài hòa và lành mạnh. Từ nyein-chan dịch theo nghĩa đen là cái mát lành đến từ một ngọn lửa đã bị dập tắt. Ngọn lửa của đau khổ và xung đột đang hoành hành dữ dội khắp nơi trên thế giới. Ở đất nước của tôi, thái độ thù nghịch và hành động chiến tranh vẫn chưa mất đi ở những vùng xa phía bắc; ở phía tây, bạo lực của các nhóm chủng tộc và tôn giáo đối lập đưa tới kết quả đốt phá và giết người chỉ mới xảy ra cách đây ít ngày trước khi tôi bắt đầu cuộc hành trình đưa tôi đến đây hôm nay. Tin tức về những hành động tàn bạo ở những vùng khác trên trái đất thì đầy dẫy. Những bài báo tường thuật về nạn đói, bệnh dịch, sự di tản, thất nghiệp, nghèo khổ, bất công, kỳ thị, thành kiến, cuồng tín; tất cả đều là tình trạng hàng ngày của chúng ta. Nơi nào cũng có những lực lượng tiêu cực gặm nhấm nền tảng của hòa bình. Nơi nào cũng có thể thấy sự phung phí vật chất và nguồn lực con người một cách thiếu suy nghĩ, những thứ cần cho sự bảo toàn hạnh phúc và sự hài hòa trong thế giới của chúng ta.

Thế chiến thứ nhất tiêu biểu cho sự lãng phí kinh khủng tuổi trẻ và tiềm năng, một sự hoang phí đầy tội ác đối với những sức mạnh tích cực trên hành tinh của chúng ta. Bài thơ về kỷ nguyên này có một ý nghĩa quan trọng đối với tôi khi tôi đã đọc nó lần đầu tiên vào lúc tôi bằng tuổi những người thanh niên trẻ phải đương đầu với viễn cảnh bị héo tàn trước khi bừng nở. Một người thanh niên Mỹ chiến đấu với lính lê dương Pháp đã viết trước khi bị giết năm 1916 là anh ta có thể gặp cái chết của mình “ở một chiến hào ghê tởm nào đó”, “trên triền dốc đầy vách đá ở một ngọn đồi mòn vẹt”, “vào nửa đêm ở một thành phố nào đó đang bốc cháy”. Tuổi trẻ và tình yêu, và cuộc sống đã chết mãi mãi trong những nỗ lực vô nghĩa để chiếm lấy những nơi chốn không tên, không ai nhớ tới. Và để làm gì? Gần một thế kỷ qua đi, chúng ta vẫn chưa tìm thấy một câu trả lời thỏa đáng.

Ở mức độ ít bạo động hơn, phải chăng chúng ta không cảm thấy tội lỗi về sự liều lĩnh, về sự phung phí liên quan đến tương lai của chúng ta và nhân loại? Chiến tranh đâu phải là đấu trường duy nhất nơi mà hoà bình bị giết chết. Bất cứ nơi nào sự đau khổ bị làm ngơ thì ở đó sẽ có mầm mống của xung đột, bởi vì đau khổ làm hạ thấp con người, gây ra cay đắng và làm người ta nổi giận.

Một điểm tích cực của cuộc sống trong sự cô lập là tôi có khá nhiều thời gian để suy tư về ý nghĩa của những ngôn từ và khái niệm mà tôi từng biết và từng chấp nhận trong cả cuộc đời. Là một Phật tử, tôi đã nghe vềdukha, thường được dịch là sự đau khổ, từ khi tôi là một đứa trẻ nhỏ. Gần như ngày nào cũng thế, những người lớn, và có khi cũng chẳng phải là ngừơi già cho lắm, những người quanh tôi thầm thì “dukha, dukha” khi họ phải chịu đựng nỗi đau đớn thể xác hay nhức nhối tâm can, hay khi họ gặp phải điều gì đó rủi ro, bực bội nho nhỏ. Tuy nhiên, chỉ trong những năm bị quản chế tại gia, tôi mới nghiền ngẫm được rõ ràng bản chất của sáu điều gây đau khổ lớn. Đó là: sinh, lão, bệnh, tử, chia lìa với người thương, và bị bắt buộc phải sống giữa những người xa lạ không có tình yêu thương. Tôi suy ngẫm về từng thứ gây đau khổ ấy, không phải trong bối cảnh tôn giáo mà trong đời sống bình thường hàng ngày của chúng ta. Nếu như đau khổ là một phần không thể tránh trong sự tồn tại của chúng ta, chúng ta nên cố gắng làm giảm nhẹ nó hết sức có thể theo những cách thực tiễn nhất. Tôi đã suy đi nghĩ lại về hiệu quả của những chương trình chăm sóc bà mẹ và trẻ em trước và sau khi sinh, về những điều kiện tương xứng cho số dân lớn tuổi; về chăm sóc sức khỏe toàn diện; về chăm sóc y tế và nhà tế bần cho người nghèo. Tôi đặc biệt chú ý đến hai loại đau khổ sau cùng: bị chia tách khỏi những người thân thương và bị buộc phải sống giữa những người xa lạ không có tình yêu thương. Những trải nghiệm nào mà Đức Phật của chúng ta có lẽ đã trải qua trong đời ngài khiến ngài đã bao gồm hai điều này trong sáu điều đau khổ? Tôi nghĩ về những người bị cầm tù và những người di cư, hay những công nhân xa xứ và nạn nhân của sự buôn người, nghĩ về những đám đông như những cái cây bị nhổ bật rễ, những người đã phải xa lìa xứ sở quê hương, bị chia cắt với gia đình và bạn bè, bị bắt buộc phải sống giữa những người xa lạ chẳng phải bao giờ cũng chào đón họ.

Chúng ta thật may mắn sống trong thời đại mà phúc lợi xã hội và trợ giúp nhân đạo được công nhận không chỉ là một điều ước mà là một sự cần thiết. Tôi có may mắn sống trong một thời đại mà số phận của những tù nhân lương tâm ở một nơi nào đó trở thành mối quan tâm của mọi người ở mọi nơi, một thời đại mà dân chủ và quyền con người là điều được công nhận một cách rộng rãi, cho dù không phải phổ quát trên toàn thế giới, là những quyền tự nhiên bẩm sinh của tất cả mọi người. Đã bao lần trong những năm bị quản chế tại gia, tôi đã lấy thêm sức mạnh cho mình từ đoạn văn tôi tâm đắc nhất trong lời nói đầu bản Tuyên ngôn Phổ quát về Nhân quyền:

…. Hành vi xem thường và chà đạp nhân quyền đã dẫn đến những hành động dã man làm xúc phạm lương tâm nhân loại. Việc tiến đến một thế giới trong đó con người được hưởng tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, không còn sợ hãi và nghèo khó, phải được tuyên bố như là khát vọng cao nhất của con người bình thường.

…điều cốt lõi là, để con người không bị bắt buộc phải sử dụng đến biện pháp cuối cùng là vùng dậy chống lại độc tài và áp bức, nhân quyền cần phải được bảo vệ bằng những quy định của luật pháp.”

Nếu người ta hỏi tôi vì sao tôi tranh đấu cho quyền con người ở Miến Điện, những đoạn văn trên đây sẽ đem lại câu trả lời. Nếu người ta hỏi tôi vì sao tôi tranh đấu cho nền dân chủ ở Miến Điện, thì đó là vì tôi tin rằng thiết chế dân chủ và sự thực hiện nó là cần thiết để bảo đảm cho quyền con người.

Trong năm qua đã có dấu hiệu về những nỗ lực của những người tin vào nền dân chủ và quyền con người đang bắt đầu kết trái ở Miến Điện. Đã có những thay đổi theo hướng tích cực, đã có những bước đi hướng về dân chủ hóa. Nếu tôi tán thành chủ nghĩa lạc quan thận trọng thì đó không phải là vì tôi không có niềm tin vào tương lai mà là vì tôi không muốn khuyến khích niềm tin mù quáng. Nếu không có niềm tin vào tương lai, không có sự thuyết phục rằng những giá trị dân chủ và quyền cơ bản của con người không chỉ là điều cần thiết mà còn là khả dĩ cho xã hội của chúng ta, thì phong trào của chúng tôi đã không thể đứng vững trong những năm tháng hủy diệt này. Một số chiến binh đã ngã xuống tại vị trí chiến đấu của họ, số khác rời bỏ chúng tôi, nhưng nhóm nòng cốt tận tâm thì vẫn mạnh mẽ và gắn bó. Có lúc nghĩ về những năm tháng đã qua, tôi ngạc nhiên là đã có rất nhiều người vững vàng trong những hoàn cảnh nhiều thử thách nhất. Niềm tin của họ vào sự nghiệp của chúng tôi không hề mù quáng; nó dựa trên một sự đánh giá sáng suốt về sức mạnh của chính họ, về sự can trường và một sự tôn trọng sâu sắc trước những khát vọng của dân tộc chúng tôi.

Nhờ những thay đổi gần đây trong đất nước tôi mà tôi có mặt ở đây với các bạn hôm nay; và những thay đổi này đã đến bởi vì các bạn và những người yêu tự do và công lý khác đã đóng góp vào sự nhận thức trên toàn cầu về hoàn cảnh của chúng tôi. Trước khi tiếp tục nói về đất nước tôi, tôi xin được nói về những tù nhân lương tâm của chúng tôi. Vẫn đang còn có những người tù như thế ở Miến Điện. Thật đáng lo ngại khi những người bị giam giữ nổi tiếng nhất đã được phóng thích, những người vô danh khác sẽ bị lãng quên. Tôi đứng ở nơi đây là vì tôi đã từng là một tù nhân lương tâm. Khi các bạn nhìn vào tôi và lắng nghe tôi nói, xin hãy nhớ một sự thật thường được lặp đi lặp lại rằng một người tù nhân lương tâm đã là quá nhiều. Những người chưa được trả tự do, những người chưa được tiếp cận với lợi ích của công lý trong nước tôi, con số đó lớn hơn con số một nhiều lắm. Xin hãy nhớ đến họ và xin hãy làm bất cứ cái gì có thể để tác động đến việc trả tự do cho họ sớm nhất và vô điều kiện.

Miến Điện là đất nước nhiều sắc dân và niềm tin vào tương lai của Miến Điện chỉ có thể xây dựng trên nền tảng của tinh thần hợp nhất. Từ khi giành được độc lập năm 1948, chưa bao giờ có lúc nào chúng tôi có thể tuyên bố là cả nước đã có hòa bình. Chúng tôi đã chưa thể xây dựng lòng tin và sự hiểu biết cần thiết để xóa bỏ những nguyên nhân gây xung đột. Niềm hy vọng đã trỗi dậy qua cuộc ngưng bắn được duy trì từ đầu thập kỷ 90 cho đến năm 2010 thì bị phá vỡ qua một tiến trình vài ba tháng. Một hành động thiếu cân nhắc đã đủ để phá tan cuộc ngừng chiến đã kéo dài khá lâu. Trong những tháng gần đây, những cuộc thương lượng giữa chính phủ và các lực lượng sắc tộc tộc đã và đang có tiến bộ. Chúng tôi hy vọng rằng thỏa thuận ngừng bắn sẽ dẫn đến những giải pháp chính trị được xây dựng trên nền tảng khát vọng của các dân tộc và tinh thần hợp nhất.

Đảng Liên hiệp Quốc gia vì Dân chủ của tôi và tôi đã sẵn sàng và mong muốn giữ bất cứ vai trò nào trong tiến trình hòa giải quốc gia. Những biện pháp đã được khởi động bởi chính phủ của tổng thống U Thein chỉ có thể duy trì được với sự hợp tác sáng suốt của tất cả mọi lực lượng nội bộ: quân đội, các nhóm sắc tộc, các đảng phái chính trị, truyền thông, các tổ chức xã hội dân sự, cộng đồng doanh nghiệp, và quan trọng hơn hết là công chúng. Chúng tôi có thể nói rằng cuộc cải cách này là có hiệu quả chỉ khi cuộc sống của nhân dân chúng tôi được cải thiện và về mặt ấy, cộng đồng quốc tế có một vai trò không thể thiếu. Viện trợ nhân đạo và viện trợ phát triển, các thỏa thuận song phương và đầu tư phải được phối hợp và có cân nhắc đến việc bảo đảm tăng trưởng quân bình và bền vững về xã hội, chính trị và kinh tế. Tiềm năng của đất nước chúng tôi là hết sức to lớn. Điều này cần được nuôi dưỡng và phát triển để tạo ra một xã hội không chỉ thịnh vượng hơn mà còn hài hòa hơn, dân chủ hơn, nơi người dân của chúng tôi có thể sống trong hòa bình, an toàn và tự do.

Hòa bình của thế giới chúng ta là điều không thể chia cắt. Chừng nào mà những lực lượng tiêu cực còn mạnh hơn những lực lượng tích cực ở bất cứ nơi đâu, thì tất cả chúng ta đều bị đe dọa. Có lẽ ta có thể đặt câu hỏi rằng liệu có bao giờ tất cả những lực lượng tiêu cực sẽ bị loại bỏ? Câu trả lời đơn giản là: “Không!”. Bản chất của con người chứa đựng cả cái tích cực lẫn cái tiêu cực. Tuy nhiên con người cũng có khả năng tạo nên và làm mạnh thêm những cái tích cực và làm giảm đến mức thấp nhất hay trung hòa hóa những cái tiêu cực. Hòa bình tuyệt đối trong thế giới chúng ta là một mục tiêu không thể đạt được. Nhưng đó là thứ mà chúng ta phải hướng về trong cuộc hành trình mà chúng ta đang tiếp tục; đôi mắt chúng ta dán chặt vào mục tiêu đó như người đi trong sa mạc dán mắt vào ngôi sao dẫn đường sẽ đưa anh ta đến nơi giải thoát. Ngay cả nếu chúng ta không đạt được hòa bình hoàn hảo trên trái đất, bởi vì hòa bình hoàn hảo là thứ không có trên trái đất này, thì những nỗ lực chung để giành lấy hòa bình cũng sẽ đoàn kết mọi cá nhân và mọi quốc gia trong lòng tin và tình hữu nghị; và giúp tạo ra một cộng đồng người an toàn hơn và tử tế hơn.

Tôi dùng từ “tử tế hơn” với sự cân nhắc thận trọng. Tôi có thể nói đó là sự cân nhắc thận trọng của nhiều năm. Trong những sự ngọt ngào của nghịch cảnh, và hãy cho tôi nói rằng những thứ ngọt ngào ấy chẳng có nhiều cho lắm, tôi đã tìm thấy cái điều ngọt ngào nhất, thứ quý giá hơn hết tất cả, là bài học mà tôi đã học được về giá trị của lòng tốt. Tất cả những sự tử tế mà tôi đã nhận được, dù nhỏ hay lớn, đều đã thuyết phục tôi rằng lòng tốt có thể không bao giờ đủ trong thế giới của chúng ta. Tử tế là đáp ứng với sự nhạy cảm và ấm áp của con người trước hy vọng và nhu cầu của người khác. Ngay cả cái chạm nhẹ nhất của lòng tốt cũng có thể thắp sáng một trái tim nặng trĩu. Lòng tốt có thể làm thay đổi cuộc đời của con người. Na-Uy đã cho thấy gương mẫu của sự tử tế trong việc cung cấp tổ ấm cho những người tha phương trên trái đất, bảo vệ những người đang bị tấn công, bị cắt đứt chiếc dây neo của an toàn và tự do với quê hương bản quán của họ.

Ở mọi nơi trên thế giới này đều có những người tị nạn. Khi tôi đến trại tị nạn Maela ở Thái Lan gần đây, tôi đã gặp những người tận tụy đang hàng ngày đấu tranh cho cuộc sống của những người tị nạn thoát khỏi khó khăn chừng nào hay chừng ấy. Họ nói về mối quan ngại của họ đối với “sự mòn mỏi dần những người tài trợ”, là điều có thể dịch ra thành “sự mòn mỏi lòng trắc ẩn”. Cụm từ “sự mòn mỏi dần những người tài trợ” tự nó đã diễn đạt một cách chính xác sự giảm sút nguồn tiền tài trợ. “Sự mòn mỏi lòng trắc ẩn” tự diễn đạt nó ít hiển nhiên hơn việc giảm sút đi lòng trắc ẩn. Cái này là hậu quả của cái kia. Liệu chúng ta có thể sống mãi được với việc tự cho phép mình mòn mỏi đi lòng trắc ẩn? Phải chăng cái giá của việc đáp ứng nhu cầu cho những người tị nạn lớn hơn cái giá của sự quay lưng, nếu không muốn nói là nhắm mắt lại trước sự đau khổ của họ? Tôi khẩn khoản kêu gọi những nhà tài trợ trên thế giới trong việc đáp ứng nhu cầu của những con người này, những người đang tìm kiếm, thường là cuộc tìm kiếm vô vọng, sự tị nạn trên một đất nước khác.

Ở Maela, tôi đã có những cuộc thảo luận quý giá với các viên chức Thái chịu trách nhiệm quản lý điều hành tỉnh Tak, nơi có trại này và nhiều trại khác. Họ cho tôi biết nhiều vấn đề nghiêm trọng hơn liên quan đến các trại tị nạn: vi phạm luật bảo vệ rừng, sử dụng ma túy bất hợp pháp, cất rượu lậu, các vấn đề về kiểm soát bệnh sốt rét, bệnh lao phổi, sốt xuất huyết và bệnh dịch tả. Những quan ngại của cơ quan hành chánh là chính đáng cũng như những quan ngại của những người tị nạn. Các quốc gia chủ nhà cũng cần có sự xem xét và sự giúp đỡ cụ thể để đương đầu những khó khăn liên quan đến phần trách nhiệm của họ.

Mục tiêu tối hậu của chúng ta phải là tạo ra một thế giới thoát khỏi tình trạng có những người phải di tản, những người không nhà và tuyệt vọng, một thế giới mà từng góc nhỏ và tất cả mọi nơi đều là nơi trú ẩn thực sự mà những người sống ở đó đều có tự do và có năng lực sống trong hòa bình. Mọi ý nghĩ, mọi lời nói, mọi việc làm góp phần vào cái tốt và cái lành mạnh sẽ là một sự đóng góp cho hòa bình. Mỗi người và tất cả chúng ta đều có thể đóng góp như thế. Chúng ta hãy nắm tay nhau tạo ra một thế giới hòa bình, nơi chúng ta có thể ngủ trong an toàn và thức dậy trong niềm hạnh phúc.

Ủy ban Nobel đã kết luận tuyên bố của họ ngày 14 tháng 10 năm 1991: “Bằng cách trao giải Nobel Hòa bình cho Aung San Suu Kyi, Ủy ban Nobel Na-Uy muốn vinh danh người phụ nữ này vì những nỗ lực không mệt mỏi của bà, và thể hiện sự ủng hộ của giải Nobel đối với rất nhiều người trên khắp thế giới đang tranh đấu để đạt đến dân chủ, quyền con người và hòa giải dân tộc bằng những phương tiện hòa bình”. Khi tôi tham gia phong trào dân chủ ở Miến Điện chưa bao giờ tôi tự nghĩ rằng tôi có thể là người nhận bất cứ giải thưởng hay vinh dự nào. Cái giải thưởng mà chúng tôi đang làm hết sức mình cho nó, đó là tự do, an toàn, và chỉ là một xã hội mà con người có thể nhận ra được tất cả tiềm năng của mình. Vinh dự nằm trong những nỗ lực của chúng tôi. Lịch sử đã trao cho chúng tôi cơ hội để cống hiến những gì tốt nhất của chúng tôi cho một sự nghiệp mà chúng tôi tin vào. Khi Ủy ban Nobel chọn vinh danh tôi, con đường mà tôi đã chọn cho ý chí tự do của riêng tôi sẽ trở nên một con đường ít cô đơn hơn để theo đuổi nó. Vì điều ấy tôi xin cảm ơn Ủy ban và tất cả mọi người trên thế giới này, vì sự hỗ trợ của họ đã làm mạnh thêm niềm tin của tôi trên con đường chung tìm kiếm hòa bình. Xin cảm ơn quý vị.

Người dịch: Hoa Phượng

Nguồn: http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-lecture_en.html

(Theo BVHTTQN)

Xem chi tiết »

NHƯ LẠC VÀO CHỐN XƯA

Cùng với màu vàng của cánh đồng lúa mang tên Hà Gặt, những nếp nhà ba gian ngói vảy nằm ẩn mình trong thôn xóm, rồi lại thấy một màu xanh ngắt trập trùng của Cà phê, cái mênh mông của những cánh rừng Cao su trên vùng đất đỏ Bazan màu mỡ và nhất là những vết tích cuả cây nêu, cây Pơ Lang, tượng nhà mồ, đầu trâu trên mái nhà Rông, rồi xương hàm và đuôi của các con vật hiến sinh cho người quá cố, những biểu tượng mặt trời, bầu nước... Vùng Phương Hòa, Đoàn Kết, Ya Chim đã làm du khách ngẩn ngơ…

Như mỗi làng mỗi tên đều có ý nghĩa riêng của người Việt, làng Phương Hòa (1892) nghĩa là những người ở nơi xa cùng tụ hội về đây lập nghiệp và cùng sống thân ái hòa thuận bên nhau. Quả vậy, từ khi lập làng đến nay, ngừơi dân nơi đây luôn sống hòa hiếu, cần mẫn làm ăn nên đời sống trở nên khấm khá và ngày càng có nhiều người dân tìm đến nơi này sinh sống tạo nên một thôn quê đông đúc, trù phú trong tỉnh. Mặc dù đời sống ổn định, nhiều nhà xây hiện đại khang trang đã mọc lên nhưng người dân vẫn giữ lại khá nhiều ngôi nhà xưa như một minh chứng cho những ngày đầu ông cha lập ấp.   Nếp nhà xưa là điểm hấp dẫn du khách ghi hình vì thông qua đó du khách có thể gần như cảm nhận được toàn bộ cuộc sống xưa kia của một vùng…   Ngoài những ngôi nhà xưa hớp hồn du khách, Phương Hòa còn là một vùng nổi tiếng về các loại hoa và rau xanh cung cấp hàng ngày cho thành phố Kon Tum. Nếu có thêm thời gian lang thang, tản bộ trong làng chắc chắn du khách sẽ khám phá cuộc sống thường nhật có nhiều điều thật thú vị, không khác làng Việt xưa…   Xe dừng lại bên đường, hai bên là cánh đồng rộng bao la đang mùa gặt. Tôi như được nghe mùi rơm mới nồng nàn và mùi bùn non ngai ngái ấm nồng xông qua đầu mũi… Qua bao nhiêu thời gian rồi không biết nữa, cánh đồng lúa Hà Gặt lớn nhất Kon Tum thuộc xã Đoàn Kết vẫn cho những mùa vàng bội thu, cung cấp một số lượng lớn lương thực cho dân trong vùng.   Cánh đồng Hà Gặt, thôn 5, xã Đoàn Kết được gắn với truyền thuyết là “ruộng Lào” nơi vị Tù Trưởng - cha nàng Brai cai quản xưa kia.   Nhưng điều làm người khác phải chú ý đến cánh đồng này không chỉ vì nét đẹp đằm thắm theo kiểu đặc trưng của nông thôn Việt là rộng, phẳng và xa xa trên những gò cao là những thôn xóm người Kinh tự bao đời quây quần bên nhau sau những rặng tre xanh rì rào hay những cây dừa nghiêng mình che bóng mát trước hiên nhà.   Mà thật lý thú khi được nghe người dân nơi đây kể về sự tích “ruộng Lào” (bởi xưa kia Kon Tum là vùng đệm, một thời là nơi giao tranh của các bộ tộc). Rồi được nghe chuyện tình của nàng Brai con của tộc trưởng Lào và chàng trai J’Lưng dân tộc Ba Na sống ở thượng nguồn sông Đăk Bla. Câu chuyện tình đẹp và buồn này được nhiều thế hệ người dân nơi đây biết đến. Họ còn kể sau khi nàng Brai không thuyết phục được chàng J’Lưng, nàng quay trở về và từ đó bị ốm rồi chết trong sự buồn bã nhớ nhung… Mộ của nàng hiện vẫn đang nằm trên một ngọn đồi nhỏ trong khu vực này. Nghe đâu sau năm 1990, chính phủ Lào có cho người qua tìm kiếm mộ nàng Brai nhưng đến nay vẫn còn là ẩn số…   Tiếp đến là câu chuyện giải thích vì sao người Lào rời vùng này đi về phía Tây dãy Trường Sơn định cư như ngày nay… Những câu chuyện xưa rồi nay cứ tiếp nối đan xen… Ta nghe mà không muốn dời bước, những câu chuyện thật gần gũi, đáng yêu như vẫn còn hiện hữu nơi này.   Đi tiếp vào trong thêm vài cây số, cùng với màu xanh ngút ngàn của Cà phê, Cao su trên nền đất đỏ trù phú đã làm nổi bậc những nét văn hóa truyền thống của người J'rai trên vùng Ya Chim này đã tạo nên một sắc thái văn hóa đặc trưng duy chỉ có ở Tây Nguyên.   Một ngôi nhà sàn với nhiều trang trí đặc trưng của người J'rai.   Như những ngôi nhà dài với những trang trí như: bầu nước, bầu sữa mẹ... khiến ta liên tưởng về sự trường tồn của dòng tộc mẫu hệ từ bao đời nay vẫn thế. Rồi biểu tượng của Thần mặt trời trên các lan can nhà hay đôi lúc được thấy cách điệu trên mái nhà Rông... vì mặt trời là vị thần tối cao của muôn loài vẫn được người J'rai sùng kính, chiêm bái hàng năm. Cụ thể ta có thể thấy khi mặt trời chiếu những tia sáng đầu tiên xuống trần gian là tất cả các lễ hiến sinh mới được bắt đầu để cảm ơn Thần mặt trời ban cho sự sống...    Rồi khi lang thang đâu đó trong làng du khách sẽ nhận ra vết tích những cây Pơ Lang, cây nêu còn sót lại sau những lễ hiến tế cúng thần linh, cầu mùa, cầu bình an của từng gia đình hay cộng đồng như đưa ta lạc vào thế giới của những lễ hội "lắm lời" và những cầu khấn, cữ kiêng của một thưở hồng hoang hơn là một tín ngưỡng...     Du khách có dễ nhận ra các cây nêu - vết tích sau một lễ hiến sinh của người J'rai.   Đến đây du khách sẽ cảm thấy như mình cũng đang được sống trong không khí lễ hội với rộn rã của tiếng cồng, cái chiêng và những điệu xoang uyển chuyển, vang vọng cả núi rừng cùng với các nghi thức lễ hội đầy chất tâm linh...   Và trên đỉnh mái nhà Rông luôn được trang trí những hình tượng cách điệu đặc trưng của người J’rai như: hoa dã quỳ, rau dớn, mặt trời, sừng trâu. Đặc biệt là cảnh sinh hoạt của người dân như giã gạo, săn bắt thú, uống rượu cần. Và bên trong nhà rông là hình ảnh của đầu trâu và xương hàm được treo lên mái nhà như là một kỷ niệm, một chiến tích và để thông báo với dân làng gần xa là làng đã làm lễ tạ ơn Yàng... Cũng như luôn gợi nhớ, nhắc nhở thế hệ trẻ không quên lễ hội truyền thống của dân tộc mình…    Xương đầu và răng hàm treo trên mái nhà Rông đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách.   Đặc biệt đi về phía Tây của làng người J'rai, du khách sẽ bắt gặp quần thể kiến trúc nhà mồ mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Các hình ảnh điêu khắc mang hình ảnh thân thuộc hàng ngày như cối giã gạo, khố váy, con vật và những tinh tú như trăng, sao... được dựng xung quanh nhà mồ là hình ảnh sinh động về thế giới con người. Thông qua hình tượng của nhà mồ, qua các hình trang trí, những người sống như muốn thể hiện để rồi trao cho người chết cả cuộc sống tốt đẹp nhất mà mình đang có.   Rồi nhìn các tượng gỗ được khắc họa dù chỉ vài nét đơn giản nhưng ở đó toát lên tâm tư tình cảm của con người: tượng trầm tư, luôn ngồi ôm mặt như đang suy nghĩ về vòng đời của con một kiếp người hay đang khóc than cho một số phận của người sống lẫn người chết nay phải lìa xa...   Tượng người ngồi ôm mặt là mẫu tượng hay được người J'rai dựng ở nhà mồ trong ngày làm lễ bỏ mả.   Ngoài lớp tượng người ngồi ôm mặt còn có những lớp tượng khác đầy ngẫu hứng. Do giữ được lâu nên những tượng cũ, tượng mới cứ đan xen với nhau để tạo một rừng tượng mồ đầy bí ẩn và huyền ảo. Nơi đây, tuyệt nhiên không có hình ảnh gợi về cái chết, ma quỷ, thần linh mà tất cả đều là hình ảnh tái sinh về cuộc sống như: tượng người phụ nữ mang thai và ngay bên cạnh đấy là là những cây chuối được trồng từ lúc chôn người chết khi đang mang thai vì người J'rai tin rằng khi thấy cây chuối bắt đầu trổ bông cũng là lúc người phụ nữ ở làng ma đang sinh hạ em bé.   Những mảnh vỏ bầu dùng để xua đuổi những điều xấu và xương hàm của bò, trâu và rất nhiều đuôi heo được treo nơi nhà mồ sau lễ bỏ mả của người J'rai.   Điều làm du khách ngạc nhiên nữa là hình ảnh những mảnh vỏ bầu dùng để xua đuổi những linh hồn xấu đi theo ngăn cản không cho linh hồn người chết (biểu tượng một hình người đang ngồi trên lưng con trâu) về với tổ tiên ông bà hay rất nhiều xương đầu, răng hàm, đuôi của các con vật hiến tế được treo trên cây cột chính của nhà mồ sau khi làm lễ bỏ mảlà minh chứng người thân đã làm tròn lời hứa với những người đã khuất.     Thế giới ở đây thật huyền bí với những lễ thức, quan niệm về cuộc sống, cái chết; sự lý giải những sự vật hiện tượng xung quanh họ nhuốm màu sắc tâm linh. Những lễ cúng, cầu khấn, hiến tế cho thần linh để đổi lấy sự yên ổn, no ấm cho cộng đồng. Bằng những phong tục tập quán truyền đời đã tạo nên một sắc thái văn hóa nơi đây.     Những câu chuyện được nghe và những hình ảnh được tận mắt chứng kiến hôm nay làm cho du khách có cảm tưởng như mình đang lạc vào một thế giới khác “thế giới của người xưa”.   Bài, ảnh: Tường Lam (Nguồn: CTTĐTTKT)

Xem chi tiết »

HƯƠNG VỊ TÂY NGUYÊN TRONG LY CAFÉ KON TUM

“Cà phê làm cho những trái tim xa lạ gần gũi nhau, làm cho sự cô đơn không trở thành phiền muộn, cà phê là thức uống diệu kỳ và lãng mạn nhất” - Giáo sư Vũ Khiêu.

Tôi không dám nhận mình là Người sành cafe nhưng tôi tin mình là Tín đồ của thứ nước uống đầy mê hoặc ấy. Với tôi, buổi sáng chỉ có thể bắt đầu từ ly cafe đen sóng sánh, nhấm nháp chút hương vị quyến rũ ấy, cảm giác tỉnh táo đến lạ lùng và cũng say đắm đến ngất ngây. Như mơ hồ tìm về kí ức xa xưa, như thấy dư vị kỉ niệm quấn quýt đâu đây, như với tay chạm vào quá khứ ngọt ngào,… Sài Gòn có cafe bệt, cafe đá, cafe ba tầng… Hà Nội nổi tiếng với cafe Nhân, cafe trứng, cafe nhạc Trịnh,… Ngày còn học ở Hà Nội, tôi thích đến những quán cafe Nhạc Trịnh bởi không gian nhỏ và ấm cúng, buổi tối mùa đông lạnh lẽo, lắng nghe một bản hòa tấu nhạc Trịnh, uống ly café tinh tế nơi này, cảm nhận sự thư thái, yên ả trong tâm hồn. Thế nhưng khi trong tay là ly cafe Hà Thành, tôi lại nhớ da diết cafe Phố núi Kon Tum, rồi nảy ra cái sự so sánh kì lạ: cafe Hà Nội là cô gái kiêu kì đài các, được pha chế quá cẩn thận, thành ra…mất hết cái hương vị đặc trưng của cafe nguyên chất. Ngược lại, cafe Phố núi Kon Tum đúng là cô sơn nữ, hồn nhiên, ngây thơ, không quá chú trọng đến từng chi tiết, cho nên ly café rất đậm đà, giữ được vẻ quyến rũ một cách hoang sơn. Tôi nhớ sự hòa quyện giữa vị đắng cứng nhắc với vị ngọt mềm mại, nhấp môi một chút, cảm nhận vị cafe luân chuyển êm ái từ môi, sang lưỡi, xuống đến cổ, một chút rồi lại muốn nhấp thêm, nhấp thêm nữa… Khiến cho những du khách đã một lần trót thưởng thức (như tôi chẳng hạn) điêu đứng vì thích thú, đến khi uống cafe nơi khác mà lòng chỉ chăm chăm so sánh với cafe Phố núi… Tuy nhiên, có một điều tôi không thể phủ nhận được là: “thức uống ngon phải có không gian đẹp”. Đành rằng người ta có thể ngồi uống cafe nơi quán cóc ven đường, nơi vỉa hè chật chội mà vẫn thấy cafe ngon. Nhưng để cảm nhận hết hương vị tuyệt vời, đi đến cái tinh túy của cafe Phố núi thì nhất định phải đến được nơi có không gian đậm sắc màu Tây Nguyên, đó chính là cafe Eva và cafe Adam - Eva, cùng nằm trên đường Phan Chu Trinh, giữa lòng thành phố Kon Tum. Tôi bước chân lên Phố núi Kon Tum vào một chiều mùa đông se lạnh, những cụm hoa cúc quỳ vàng rực dọc đường đi, như muốn níu chút nắng chiều ấm áp. Người bạn dắt tôi đến Eva cafe với lời giới thiệu rất hoành tráng “Một trong 10 quán cafe đẹp nhất Việt Nam, và cũng là một trong những quán pha chế cafe tuyệt vời nhất Việt Nam”. Và quả thực, Eva cafe không khiến tôi thất vọng chút nào ngay từ khi nhìn thấy chiếc cổng có thiết kế độc đáo, nâu trầm, cũ kĩ. Bước vào bên trong, tôi lập tức choáng ngợp trong với không khí núi rừng hoang sơ, tiếng suối chảy róc rách, tiếng đàn nước vui tai, tiếng chim hót líu lo,…Rồi đến bộ sưu tập tượng nhà mồ phong phú đủ mọi sắc thái biểu cảm, những dụng cụ trong đời sống người dân tộc Bana…Tất cả đã được bàn tay tài hoa của họa sĩ Ngọc Ẩn - người chủ quán sắp xếp, tạo thành khu vườn ấn tượng, hài hòa trong một không gian xanh trầm mặc. Điểm nhấn độc đáo của Eva chính là bếp lửa Bana lúc nào cũng ấm nóng, được cời than âm ỉ suốt bốn mùa. Trên đó đặt ấm nước trà bằng nhôm bám đầy bồ hóng đen sôi lục bục, tôi đứng tần ngần bên bếp lửa một lúc lâu, như mường tượng ra núi rừng hùng vĩ bao bọc quanh những ngôi nhà sàn Bana. Chọn một chỗ ngồi ở góc quán, bên cạnh dòng suối nhỏ róc rách đêm ngày, và tiếng chiêng khua từng nhịp, tôi gọi ly café đen đầu tiên trên Phố núi. Ly cafe được bưng ra, còn nguyên cả phin, tách với màu đen đông đặc, chứ không phải là ly cafe pha sẵn tôi thường thấy ở Hà Nội, Chủ quán cho biết, ly cafe Eva không chỉ được lựa chọn từ nguyên liệu tốt nhất mà còn được pha trộn theo tỷ lệ nhất định, mới đạt được độ đặc chuẩn và hương vị quyến rũ. Nhấm nháp chút hương vị Tây Nguyên, tôi nhận ra: cafe không phải là thú vui nhẹ nhàng cho lúc thanh thản như trà, cũng không là thức uống mạnh mẽ bạo liệt cho lúc tâm trạng quyết liệt như rượu. Với khoảnh khắc yên bình, tôi nhìn ly cafe như chiếc cầu nối những cung bậc cảm xúc cuộc sống. Khi mang tậm trạng tôi lại nhìn ly cafe đầy day dứt như một bản nhạc có nhiều nốt trầm buồn, u uất nhất. Còn khi tiếng gọi của Tín đồ giáo phái vang lên, lặng người say đắm bên ly cafe thì tôi lại nhìn đó như thứ bùa ngải ghê gớm nhất, dễ gì dứt ra được? Lòng tôi chùng xuống trước ly cafe Eva, trước một “Tây Nguyên thu nhỏ” hoang sơ, hồn nhiên, róc rách tiếng suối chảy và nhịp chiêng đong đưa. Con suối nhỏ bên trong khu vườn Eva ngày đêm róc rách. Cầu thang ngập tràn dây leo và hoa rất xinh xắn Góc nhỏ bên trong Eva Bầu đựng nước của người Bana nhuốm màu thời gian Bình đựng nước của người Bana treo trên tường. Nhiều năm sau, trở lại Phố núi Kon Tum vào một ngày tháng Sáu nắng rực rỡ, tôi vẫn muốn đến Eva cafe để được đắm mình trong không khí núi rừng thiêng liêng, thế nhưng lần này, bạn lại dẫn tôi đến cafe Adam - Eva cách đấy không xa. Vẫn là không gian Tây Nguyên nhưng ở đây lại mang cái dáng dấp hùng vĩ đại ngàn chứ không phải là “khu vườn nhỏ” như Eva. Chủ quán đã khéo léo khi sắp đặt trang trí không gian Adam- Eva với  vô số những bức tượng lớn nhỏ minh hoạ sinh hoạt, đời sống tâm linh của người miền núi, mỗi pho tượng đều có dấu ấn thời gian, mang tâm trạng riêng sống động. Không gian trong Adam & Eva rộng lớn, thoáng đãng và rợp bóng cây xanh, như làm dịu đi cái nắng tháng Sáu biết bao nhiêu. Xoay bước chân, đi vào sâu trong quán, tôi được chiêm ngưỡng thỏa thích những vẻ đẹp của cây cảnh được chăm sóc tỉ mỷ, sự kỳ công tỉa tót thiết kế với nhiều ý tưởng độc đáo của người chủ mang tâm hồn nghệ thuật. Hồn Tây Nguyên đại ngàn hiện lên trong từng gốc cây cổ thụ hàng chục năm tuổi, rì rào tiếng gọi núi rừng…Trong ngôi nhà sàn dựng giữa quán, tôi ngồi lặng ngắm những bức tường hoa tím nhỏ xinh, bên thác nước mát lành, chờ đợi từng giọt café rơi xuống, đen lóng lánh. Vẫn là ly café giữa không gian núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ, nhưng hương vị cafe nơi đây có một chút ngái ngái chứ không hoàn toàn đậm đà, ngọt ngào. Chạm môi những giọt đầu tiên, tôi khẽ nhăn mặt ngạc nhiện, nhưng đến cái chạm môi thứ hai, thứ ba dường như tôi chấp nhận cái vị ngái ngái ấy dường như cũng có… cái duyên của riêng nó, hòa quyện một cách rất hợp lý cùng với vị đắng đậm và vị ngọt thanh. Cổng vào cafe Adam - Eva. Thả hồn mình theo mùi hương quyến rũ của ly cafe, lòng tôi lãng đãng những dư cảm lạ lùng… Tôi nhớ về Triết lý café “Đừng nên hâm nóng lại café. Bởi nếu hâm nóng lại thì café sẽ mất hết mùi vị và gây ra vị đắng. Uống không ngon và sẽ có mùi khét.” Đó là nguyên tắc cơ bản và quan trọng hàng đầu với mỗi người trót đem lòng yêu thích thứ nước uống đầy mê hoặc này. Cuộc sống có lẽ cũng như vậy. Việc hâm nóng lại cafe cũng như việc suy nghĩ quá nhiều về quá khứ. Nhiều người đang sống trong hôm nay nhưng đầu óc thì vẫn luông trông ngóng về những thứ đã qua. Họ nuối tiếc, họ nhìn mãi về một mối tình đã xa hoặc nhớ nhung về một người nào đó mà quên mất đi rằng - những việc đó chỉ mang lại sự buồn chán và khó chịu thậm chí là gây ra sự đớn đau cho chính họ mà thôi. Quá khứ là những thứ qua rồi, đừng nên khơi nhắc lại mà hãy sống với thực tại thì hay hơn… Bên ly cafe, cuộc sống đã vang lên điều đó.  Góc nhỏ mang hương vị phố núi. Cồng chiêng của người Bana. Trở về với đô thị phồn hoa, lòng tôi vẫn không nguôi ngoai nỗi nhớ hương vị quyến rũ đầy mê hoặc của ly cafe trong không gian núi rừng Tây Nguyên, Tôi biết rằng lòng mình đã trao một phần nhớ thương cho phố núi Kon Tum, những kí ức ngọt ngào như chính cái hậu vị để lại khi giọt cà phê tan vào trong từng tế bào cảm giác… Hà Oanh

(Nguồn: CTTĐTTKT)

Xem chi tiết »

ĐÌNH LÀNG Ở PHỐ NÚI

Đình làng là công trình kiến trúc gắn bó với cư dân vùng đồng bằng từ rất xa xưa. Nhưng, ở ngay trung tâm thành phố Kon Tum thuộc khu vực Tây Nguyên này, cũng có những mái đình làng sừng sững "thi gan cùng tuế nguyệt". Những ngôi đình hoà nhập trong một không gian rộng lớn của vùng đất với những mái nhà Rông truyền thống, góp mặt cho sự đa dạng, phong phú của văn hoá các dân tộc Kon Tum.

Đình Lương Khế Cùng với sự có mặt và định cư ngày càng đông của cư dân người Kinh trên đất này, những ngôi đình được lần lượt xây dựng vào những năm đầu thế kỷ XX. Ngôi đình đầu tiên được xây dựng là Đình Lương Khế, đến nay đã gần 100 năm tuổi. Năm 1913, sau hai  năm lập làng Lương Khế, dân làng cùng nhau xây dựng một ngôi đình giữa làng làm nơi thờ thần hoàng bản xứ, mong cho thần linh phù hộ, che chở cho dân an cư lập nghiệp. Đình được xây dựng bước đầu bằng mái tranh, vách nứa, nền đất. Mặt Đình quay về hướng nam và nằm trên khu đất cao. Đình xây dựng theo kiểu chữ "môn". Chính điện thờ Tổ Hùng Vương. Dãy nhà hướng nam thờ các vị tiền hiền có công khai phá xây dựng làng. Dãy nhà hướng bắc là nơi dân làng hội họp trong các ngày lễ hội. Nhà chính điện ba gian, kiểu kiến trúc nhà kho của người Việt, bờ nóc gắn hình "lưỡng long chầu nguyệt", bốn đầu đao mái trên, mái dưới đều gắn dây cuốn. Sau những lần tu bổ, mái đình được lợp lại bằng ngói vảy, tường xây bằng gạch, sườn gỗ. Trên đầu nóc đắp đôi lưỡng phụng chầu nguyệt, các hàng cột ở tiền sảnh được khắc hình rồng. Ngày 26-6-1925, Vua Khải Định ban Sắc thần cho Đình Lương Khế. Đình còn lưu giữ được nhiều di vật cổ thời vua Khải Định và vua Bảo Đại cho đến ngày nay. Đình Lương Khế hiện tọa lạc tại đường Trần Phú, thành phố Kon Tum. Khuôn viên di tích LS-VH đình Trung Lương.   Cùng một mục đích thờ cúng thần linh, cầu mong sự yên ổn và thịnh vượng cho dân làng, các đình Trung Lương, Võ Lâm cũng được xây dựng.   Đình Trung Lương, xây dựng năm 1917. Là nơi thờ thần Hoàng Bổn Cảnh, mang đậm tín ngưỡng văn hoá dân gian của khu vực miền Trung. Ngày nay, Đình Trung Lương tọa lạc tại góc ngã tư đường Phan Đình Phùng - Phan Chu Trinh, thành phố Kon Tum. Tại Đình hiện còn lưu giữ các di vật có giá trị rất lớn về mặt lịch sử văn hoá của địa phương (01 chiếc mõ, 01 giá để chiêng, chế tác năm Bảo Đại thứ 11, 01 tấm hoành phi, 02 giá bát bộ có niên đại cùng với Đình).   Di tích LS-VH đình Võ Lâm   Đình Võ Lâm, niên đại 1935, sau khi thị xã Kon Tum được thành lập (năm 1929). Đình được xây dựng tại trung tâm làng Võ Lâm, tổng Tân Hương, đạo Kon Tum. Hiện Đình toạ lạc tại vị trí góc ngã tư đường Bà Triệu - Mạc Đĩnh Chi, thành phố Kon Tum. Khi xây dựng, diện tích toàn bộ khuôn viên của Đình rộng 10.000 m2. Đình Võ Lâm cũng là một công trình kiến trúc dân gian cổ của người Việt thuộc khu vực miền Trung Việt Nam. Kiểu kiến trúc hình chữ "Đinh", gồm nhà Tiền đường, Chánh điện, nhà thờ Tiền hiền và nhà Nhóm. Hiện nay đình vẫn còn lưu giữ được một số hiện vật có giá trị.   Trước đây, khi các ngôi đình được lập nên, dân làng đều cử một người đứng ra trông coi đình. Người này được gọi là Chủ tạo. Những linh vật của đình được chủ tạo cất giữ và đem ra lau chùi cẩn trọng mỗi khi chuẩn bị tổ chức tế lễ. Ngày nay, đình vẫn được những người có trách nhiệm giữ gìn, trông nom. Tại đây diễn ra các lễ tế và là nơi nhân dân trong, ngoài tỉnh thường xuyên đến dâng hương, cầu an.   Sự hiện hữu của những ngôi đình với những giá trị lịch sử - văn hóa có ý nghĩa rất lớn trong tiến trình lịch sử xây dựng vùng đất Kon Tum, góp phần đánh dấu sự giao thoa, hội nhập văn hoá của người Kinh trong nền văn hóa đa dạng của cộng đồng các dân tộc Kon Tum. Ngày 03-8-2007, đình Trung Lương và Võ Lâm đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh quyết định công nhận là di tích lịch sử - văn hoá cấp tỉnh. Đây là 2 trong số 17 di tích lịch sử, văn hoá, danh thắng cấp quốc gia và cấp tỉnh của Kon Tum đã được công nhận tính đến thời điểm hiện nay. Riêng Đình Lương Khế, hiện đang hoàn tất hồ sơ đề nghị công nhận di tích.   Trần Lê (Nguồn: CTTĐTTKT)

Xem chi tiết »

ĐỘC ĐÁO NGHI THỨC CẦU MƯA CỦA CÁC DÂN TỘC ÍT NGƯỜI Ở KON TUM

Với tín ngưỡng đa thần, các dân tộc ở Kon Tum tin vào các đấng siêu nhiên (Yàng). Tâm niệm Yàng là nhân tố quyết định chi phối mọi hoạt động sản xuất cũng như vòng đời sinh trưởng của con người. Vì thế khi hạn hán kéo dài có nghĩa là mùa màng sẽ không được thuận lợi. Các dân tộc nghĩ ngay đến chính họ là người đã vô tình phạm vào điều cấm kị của thần linh và bị Thần quở phạt. Để cầu mong Thần linh tha thứ, họ liền làm lễ cúng. Song việc cúng bái đôi khi không hiệu nghiệm, lúc đó mỗi dân tộc có một cách thức riêng để “chọc tức” cho trời đổ mưa.

Cột gưng, vật nối trung gian giữa con người và thần linh thường được dựng bên cạnh nhà rông trong các dịp lễ lớn của người Tây Nguyên. Thông thường khi thấy tới niên vụ mà trời chưa cho mưa xuống. Người J’rai, Ba Na, Xê Đăng, Giẻ-Triêng lập tức họp hội đồng già làng để sớm chọn ngày làm lễ cầu đảo. Sau khi biết được ngày giờ làm lễ. Như một thông lệ từ xưa, không ai bảo ai, mỗi gia đình trong làng đều tự động mang đến một ít gạo hoặc ít tiền để góp phần thực hiện lễ cúng. Lễ đơn giản, chỉ cần có một ghè rượu thật ngon và một con gà trống là đủ. Mặc dù không cầu kì, phô trương nhưng chứa đựng rất nhiều ý nghĩa tâm linh, đã qua bao đời nhưng vẫn còn được giữ gìn nguyên bản, in sâu trong mỗi con người trong cộng đồng các dân tộc ở Kon Tum.  Người J’rai: Nhóm được giao nhiệm vụ thực hiện thường là thanh niên và trẻ con. Họ rủ nhau vào rừng kiếm vật lễ. Lễ vật bắt buộc phải có là một con Tắc Kè, một Củ mài và một Cây rừng (xủ xả). Theo như phong tục đã được ấn định trước, khi kiếm được đầy đủ họ mang lễ vật về nhà rông để già làng làm lễ cúng xin Yàngcho mưa xuống. Trong khi đó, nhóm thanh niên sẽ bắt cụ già - người được giao nhiệm vụ chăm sóc và coi giữ nhà rông phải đeo một cái gông rồi lôi ra mương nước. Họ cùng té nước vào ông và cùng kêu cầu choYàng ban mưa xuống. Còn cụ già khom người, lội bì bõm dưới mương, miệng giả tiếng kêu giống con trâu đang gặp mưa lớn…   Người Ba Na: Với tín niệm Thần sấm sét là tình nhân của Thần nước, người Ba Na tìm cách “trêu” thần nước để thần sấm sét giận dữ gây nên mưa. Họ lấy nồi đất ở làng ma (nồi đã được chia cho người chết) đem ném xuống suối, sông. Có nơi mạnh mẽ hơn, họ lấy cây nêu dùng trong lễ cúng cầu mưa đem đập xuống nước hay lấy con cá nhỏ đút chặt vào miệng con cá lớn rồi thả xuống nước. Hoặc họ buộc thạch sùng vào đuôi cá rồi thả xuống nước…   Người Giẻ-Triêng: Họ cùng nhau ngăn một khúc suối, dùng lá độc vò nát vứt xuống suối như lối thuốc cá cho cá tôm chết nổi lên. Sau đó, họ vớt hết lên nhưng không mang về nhà mà đem trải lên các tảng đá lớn trong suối rồi bỏ mặc đấy, coi như không quan tâm gì đến...   Người Xê Đăng: Họ thường đi kiếm tổ chim sẻ còn non chưa thể tự bay, đem nhúng xuống nước hoặc dùng trấu bịt lỗ tổ ong để ong không có cửa vào hay có nơi họ bắt con cóc đem trói chân và cho trẻ con khiêng đi diễu dưới trời nắng…   Sau các nghi thức cầu mưa đó, họ cùng nhau về nhà rông để dâng rượu và gà hoặc thịt lên thần linh. Già làng đọc bài cúng, kêu cầu, hứa hẹn trả công thần thật hậu nếu Thần sớm mang mưa về để cây cỏ xanh tươi, thóc lúa đầy kho, bắp đầy chòi, lợn bò sinh sôi nảy nở cho dân làng ấm no và hạnh phúc.   Tường Lam (Nguồn: CTTĐTTKT)

Xem chi tiết »

BÍ QUYẾT CHẾ TÁC MỘT BỘ NỎ VÀ LÀM MŨI TÊN TẨM THUỐC ĐỘC CỦA NGƯỜI JẺ-TRIÊNG Ở KON TUM

Từ ngày xưa người dân tộc thiểu số luôn sống tập trung và có thói quen săn bắt, hái lượm, người Jẻ-Triêng ở Kon Tum cũng vậy, ngoài làm nương rẫy ra họ xem việc đi săn thú rừng là một hoạt động thiết yếu, dụng cụ bất ly thân chính là dao và nỏ, ở đây chỉ nói đến bộ nỏ săn bắn. Quan niệm cho rằng người đàn ông nào trong mỗi buôn làng không biết sử dụng nỏ thì coi như chưa trưởng thành, những người thợ săn tài ba nhất rất được kính trọng, tuy nhiên việc sử dụng nó rất khó chưa nói đến việc dùng để đi săn và làm ra được một chiếc nỏ nhỏ gọn nhưng có thể săn được thú lớn không phải đơn giản.

Trước tiên là công đoạn lên rừng tìm gỗ để chế tạo cánh nỏ, việc này đòi hỏi phải thật sự kiên nhẫn và tinh tường. Người đàn ông lên rừng chọn cho mình một cây gỗ thật già và chỉ sử dụng lõi, người Jẻ-Triêng thường làm cánh nỏ bằng gỗ trắc (người Xê Đăng và các dân tộc khác làm bằng một loại cây gọi là cây K’Sam, cũng màu đỏ như gỗ trắc nhưng loại gỗ này dẻo hơn có độ đàn hồi rất tốt), sau đó họ lấy dao chuyên dụng đẽo thành một khúc cây đều nhau dài khoảng 50 - 90cm tùy theo độ lớn của từng chiếc nỏ cũng như sức khỏe của từng người. Dao làm nỏ thường có một bộ gồm 3 cái một cái lớn lưỡi dài chừng 50cm, cán dài 30cm dùng để đẽo cây, dao nhỏ hơn có cán bằng mây dài khoảng 40cm dùng trong việc làm ống đựng tên và dao nhỏ nhất lưỡi chỉ bằng ngón tay trỏ nhưng cán lại dài hơn 40cm làm bằng cây mây dùng để vót mũi tên và dây nỏ, loại dao này họ rèn bằng mảnh bom nhặt trên rừng nên thép rất cứng và được bảo quản cẩn thận trong vỏ gỗ. Làm ra được một cánh nỏ phải trải qua sự lựa chọn rất tỉ mỉ, thanh gỗ phải là đoạn giữa thân cây được gọt hai đầu đều nhau, sau đó lấy tâm điểm của cánh nỏ làm điểm chuẩn vót nhỏ dần ra hai bên, đoạn cuối gọt hai khấc nhỏ bằng đốt ngón tay dùng để móc dây nỏ, lúc này họ lấy một sợi dây cột ở giữa treo lên như chiếc cân dây rồi từ từ chỉnh cho đều nhau đến khi hai bên phải cân xứng nằm song song với mặt đất. Một việc nữa là tạo độ cong cho cánh nỏ, việc này rất quan trọng vì nếu cánh nỏ không đều mũi tên sẽ đi không chính xác, người ta tạo ra một cái khuôn bằng gỗ cũng chỉnh độ đều phải kỹ lưỡng như làm cánh nỏ, khuôn có độ dài từ 50 đến 1m, chiều rộng tính từ đoạn giữa là 20cm, một bên được gọt cong hình cung rất đều, có đánh dấu ở tâm, tùy theo sở thích của mỗi người kiểu dáng uốn lượn cũng khác nhau, một bên để thẳng và có đẽo 4 khấc ở hai đầu. Tiếp theo họ ghép cánh nỏ đã được gọt phẳng vào khuôn sao cho tâm cánh nỏ tương ứng với tâm của khuôn, hai bên cánh họ lấy 4 sợi dây rừng buộc ép vào khuôn mẫu cho đến khi cánh nỏ được ôm sát vào khung, mỗi ngày họ níu 4 sợi dây rừng vào một ít việc này phải mất hàng tháng trời cánh nỏ mới có độ cong theo ý muốn. Công đoạn tiếp theo họ bắt tay vào làm thân nỏ (là cái báng có rãnh) có chiều dài trung bình 30 - 40 cm, mặt trên bè ra, phía dưới thu nhỏ lại và được chạm hoa văn hình chữ V, thân nỏ không cầu kỳ phải lựa chọn gỗ, thường thì họ dùng gỗ mềm dễ cho việc khoét lỗ để bỏ lẫy, nhưng đường rãnh đặt mũi tên bắt buộc phải có độ sâu và thẳng nhất định, phía cuối đường rãnh họ mài một thanh kim loại nhỏ bằng cái kim khâu nhưng ngắn khoảng 0,5cm gắn cố định để có thể giữ cho mũi tên không bị rơi ra, một số người chỉ bỏ sáp ong không dùng thanh kim loại, ở đoạn đầu họ khoét một lỗ làm sao cho bỏ lọt khít tâm của cánh nỏ, phía cuối gọt bè ra tạo điểm tựa cho tay cầm.    Việc làm lẫy nỏ là yếu tố rất quan trọng không kém, nó không những phải tinh tế, cẩn thận mà còn thể hiện được bàn tay khéo léo của người làm nỏ, họ dùng dao đục một lỗ thông với 3 mặt của thân nỏ, tạo thành khe có một bên rộng hơn bên kia, tác dụng để nhét lẫy nỏ vào, sau đó lấy sáp ong trộn với tro gắn chặn phía ngoài giữ không cho lẫy bị rớt. Lẫy nỏ là một vật có hình chữ H dài 3cm, độ dày 0,3cm, đa số được làm bằng sừng hoặc xương động vật, một số thì làm bằng nhôm, có nơi làm bằng sắt nhưng lẫy nỏ của họ hình chữ J trông như cò súng, đặc biệt có những cây nỏ cổ của người dân tộc Jẻ- Triêng lẫy nỏ được làm bằng ngà voi. Công đoạn làm lẫy cũng cần phải tỉ mỉ vì nếu không đủ kích thước hay độ láng, dây nỏ sẽ bị hư hỏng nhanh và không giữ được đúng vị trí đã kéo căng, lẫy bỏ vào nỏ có một mặt sát đều với thân nỏ không được nhô lên quá và cũng không được thấp quá, một mặt nằm ngang phía dưới để có thể bóp cò khi bắn tên. Người có tay nghề cao thì dây nỏ bám rất chắc vào lẫy, có thể kéo dây gắn vào lẫy và tung lên không trung rồi bắt lại, dây nỏ vẫn nguyên vẹn trên lẫy nhưng chỉ cần lấy hai ngón tay kéo nhẹ cò, dây sẽ bật ra đưa mũi tên đi. Cuối cùng là việc làm dây, chất liệu là một loại cây gọi là Samlũ (loại cây này cùng họ với mây nhưng dẻo hơn, thân cây có rất nhiều gai). Họ ngâm nước để tạo độ dẻo sau đó vót cho thật nhẵn, hai đầu chẻ ra làm như hình lưỡi rắn, sau đó cắt hai đọt cây chuối gắn ngập vào hai đầu này, để chừng một giờ đồng hồ cho nước đọt chuối ngấm vào, lúc này hai đầu rất dẻo và vặn như vặn lạt gói bánh chưng, làm tơi ra lúc này bện dây vào nhau như bện tóc đuôi sam, cột một đầu vào đuôi cánh nỏ lấy độ chuẩn, sau đó bện lại thành vòng tạo thành một móc tròn, đầu dây bên kia cũng làm như vậy nhưng bện thu vào cách chiều dài của cánh nỏ khoảng 1cm để khi tra dây vào dây có độ căng tuyệt đối. Công việc chế tác một chiếc nỏ để săn bắn của người Jẻ-Triêng đòi hỏi rất nhiều thời gian và sức lực nhưng sử dụng và gìn giữ nó rất quan trọng không kém, một cây nỏ tốt khả năng bắn xa đến 500m. Để bảo quản, người Jẻ-Triêng có thói quen sau khi bắn xong họ thường tháo dây ra để cánh nỏ luôn có một lực nhất định cũng là tạo cho dây nỏ không bị giãn, nơi cất giữ duy nhất là trên giàn bếp cũng có tác dụng tránh được mối mọt.  Để đi săn dài ngày, đồng bào Jẻ-Triêng chuẩn bị rất nhiều mũi tên, vì vậy việc làm hộp đựng tên là rất cần thiết nhưng phải đảm bảo được độ kín giữ cho mũi tên luôn luôn thẳng và không bị mất. Hộp đựng tên thường làm bằng lồ ô già, người ta chọn một đoạn thân cây thật tròn và thẳng có 2 đầu mắt bịt kín, đường kính ống khoảng 10cm, chiều dài ống khoảng 50cm, họ cắt thành 2 khúc, khúc ngắn hơn dùng làm nắp đậy. Sau đó dùng dao gọt một đầu cho nhỏ tạo miệng ống, sau đó lấy một vật tự chế bằng kim loại có đầu nhọn bẻ vuông góc với thân cho vào phía trong ống làm nắp, gọt xung quanh làm sao khi úp vào nhau nắp và ống thật khớp. Công việc nữa rất quan trọng đó là phải gọt hết lớp vỏ lụa ngoài của thân cây lồ ô, việc này có tác dụng khi bỏ trên gác bếp, khói sẽ nhanh ngấm sâu vào thân, khi đã đạt được độ khô nhất định họ lấy dây mây rọ lại ống nắp theo kiểu tết sam, giữ cho ống không bị nứt. Đó là các bước để có một ống tên theo ý muốn, tuy nhiên ở đồng bào người Jẻ-Triêng có một điểm đặc biệt quan trọng và đáng chú ý đó là ống đựng tên thường có bọc một đoạn đuôi của một con vật được săn về, thường là đuôi Sơn dương hoặc nai, hoẵng. Con vật được cắt bỏ đoạn đuôi, lột lấy da và nhét phần ống tên vào, đoạn phía gần miệng ống được dùi những lỗ nhỏ xung quanh rồi lấy những đoạn tre dài 1cm có đầu nhọn chêm gắn liền da với ống lại với nhau như ta chêm mặt trống, phía cuối ống tên, dùng dây mây quấn túm lại giữ không cho da bị nhăn, sau đó đem đi hun khói, một thời gian sau da và ống gần như ôm khít vào nhau trông rất thẩm mỹ và chắc chắn. Ngoài ống họ có gắn thêm một ống lồ ô nhỏ bằng ngón tay, chiều dài bằng đoạn ống dưới, tác dụng bỏ mũi tên dự phòng trước khi bắn. Thường thì những ống tên có bọc da kiểu này họ chuyên để đựng những mũi tên tẩm thuốc độc để săn thú lớn. Trong hoạt động dùng nỏ săn bắn của người Jẻ-Triêng, rất nhiều điều chúng ta luôn thắc mắc đó là tại sao chỉ cần một đoạn cây mây (samlũ) có thể trở thành một sợi dây nỏ vô cùng dẻo dai đến thế và tại sao họ không dùng những dây khác như bện dây dừa hay ruột mèo như những nơi khác thường làm,... Nói tóm lại là cũng từ kinh nghiệm, từ những dụng cụ thường có sẵn trong tự nhiên nơi họ đặt chân đến, họ có thể thay thế dây bất cứ lúc nào cần. Một điều ngạc nhiên hơn cả đó là tại sao một vật nhỏ bé như vậy lại có thể giết được một con thú lớn cả trăm kilogam, điều này là nhờ vào những mũi tên, đầu mũi tên được tẩm một thứ thuốc gọi là thuốc độc nhưng con người có thể ăn thịt thú mà không bị ảnh hưởng đến sức khỏe. Trước tiên phải nói đến việc vót tên, mũi tên của người đi săn thường thẳng tắp, được lựa chọn từ những thân tre già nhất, vót thật nhẵn hình bầu dục, trên dưới thân phải tạo độ vát để có thể gắn khớp vào rãnh nỏ, mũi tên thường có độ dài bằng ½ cánh nỏ, đoạn cuối có gắn một đoạn lá cọ đã được xé đều khoảng 1cm xếp hình thoi tạo cho mũi tên không bị lệch hướng. Việc quan trọng nhất đó là đầu mũi tên, tùy thuộc vào từng chuyến đi săn, săn sóc, chuột có thể vót thông thường cho thật nhọn, đi săn thú lớn hơn một chút thì vót như kiểu đầu nhọn to dần để khi tên găm vào con vật bị vướng rất khó chạy, đặc biệt mũi tên sẽ không bị rơi ra. Để săn thú hung dữ hơn, bắt buộc phải có đầu tên tẩm thuốc độc, đầu mũi tên có thể bằng đá hoặc bằng sắt được mài nhọn hai bên có hai móc, ở giữa dài ra gắn vào thân mũi tên tre. Khi con vật trúng tên nhưng vẫn chạy được, thân và cánh mũi tên có thể rơi ra nhưng đầu mũi tên độc nằm sâu dưới lớp da, người thợ săn lần theo dấu vết đến khi con vật bị đầu tên thuốc độc làm tê liệt, vết thương bị phân hủy lúc đó con vật không còn sức để chạy, việc đi săn này thường phải mất rất nhiều thời gian của người Jẻ-Triêng.  Cuối cùng là chúng ta tự hỏi, vậy thuốc độc họ làm như thế nào và làm từ chất gì mà con người ăn thịt động vật trúng độc mà vẫn không có gì xảy ra?! Có những điều vô cùng bình thường và gần gũi quanh ta nhưng chỉ có những người thợ săn chuyên nghiệp của núi rừng mới nhận thấy được. Thuốc để tẩm mũi tên thường làm bằng một loại lá (gọi là Lanauobor) và rất nhiều thứ khác, nhưng người đồng bào Jẻ-Triêng lại có cách làm thuốc độc đơn giản hơn. Trong cuộc sống giữa con người với thiên nhiên, họ nhận thấy có những động vật tiết ra những chất độc rất nguy hiểm khi chúng cắn vào cơ thể người như rắn, rít, ong vò vẽ v.v.. và họ chợt nghĩ sao ta không thử lấy chất độc từ con người như nước bọt chẳng hạn. Ta thấy rằng, người Jẻ-Triêng họ làm thuốc độc tẩm vào mũi tên săn bắn của mình từ nước bọt con người. Cách tạo ra một lọ thuốc độc cho mũi tên là mỗi sáng thức dậy khi chưa giao tiếp với ai, họ nhổ một ít nước bọt vào lọ và cứ thế hàng tháng trời, mỗi buổi sáng một ít họ sẽ có một lọ nước rất độc mà không cần pha chế hay lấy từ bất cứ nơi nào về. Còn rất nhiều điều để chúng ta phải tìm tòi nghiên cứu trong cuộc sống cũng như trong văn hóa tín ngưỡng dân gian của người Jẻ-Triêng. Có một điểm rất đặc biệt đối với những người thợ săn Jẻ-Triêng đó là mỗi lần bắt được một con thú bất kể nhỏ hay lớn, họ đều dùng máu và ít lông của con thú đó bôi lên cánh nỏ, nên có những cây nỏ cổ hiện nay vẫn còn một lớp trông như lớp nhựa trộn với lông thú bám chặt vào nỏ. Họ xem cây nỏ như một vị thần linh đi theo để bảo vệ và nuôi sống cả gia đình họ, nên khi săn được một con thú, được thưởng thức đầu tiên chính là chiếc nỏ, như thể hiện một sự tôn kính với bề trên của mình. Hàng năm, ngành văn hóa-thể thao Kon Tum thường tổ chức rất nhiều cuộc thi bắn nỏ được diễn ra trong toàn tỉnh, thường số điểm cao nhất vẫn nằm trong danh sách những chàng trai Jẻ-Triêng. Thế Phiệt (Nguồn: CTTĐTTKT)

Xem chi tiết »